AI không phải là 'lá chắn' hợp pháp để sa thải nhân viên: Phán quyết từ Trung Quốc

Việc sa thải nhân sự do AI đang trở thành một xu hướng đáng lo ngại, nhưng phán quyết mới nhất từ tòa án Trung Quốc đã khẳng định công nghệ không thể là cái cớ để doanh nghiệp trốn tránh trách nhiệm.

Câu chuyện bắt đầu với Zhou, một chuyên gia giám sát chất lượng tại một công ty công nghệ Trung Quốc với mức lương 300.000 nhân dân tệ/năm. Trớ trêu thay, công việc hàng ngày của anh là tinh chỉnh và kiểm duyệt đầu ra cho các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) – chính những hệ thống mà sau này công ty dùng để thay thế anh. Khi AI đủ “khôn” để tự động hóa phần lớn tác vụ, doanh nghiệp đã ép Zhou chuyển xuống vị trí thấp hơn với mức lương giảm tới 40%. Khi anh từ chối, công ty đơn phương chấm dứt hợp đồng với lý do “tái cấu trúc do AI”.

Bóc trần chiến thuật “tái cấu trúc do AI” của doanh nghiệp

Tòa án Nhân dân Trung cấp Hàng Châu đã đưa ra một phán quyết mang tính bước ngoặt: Việc áp dụng công nghệ mới để tiết kiệm chi phí không phải là căn cứ hợp pháp để sa thải người lao động.

AI là chiến lược kinh doanh, không phải “thiên tai”

Trong các phiên tranh tụng, nhiều doanh nghiệp cố gắng lập luận rằng sự phát triển của AI là một “thay đổi khách quan lớn” khiến hợp đồng lao động không thể tiếp tục. Tuy nhiên, cơ quan xét xử đã bác bỏ hoàn toàn quan điểm này. Tòa khẳng định, việc triển khai AI là một chiến lược kinh doanh chủ động nhằm tăng năng suất và lợi nhuận. Nó không giống như các cú sốc bất khả kháng như thiên tai hay sáp nhập doanh nghiệp ngoài ý muốn.

Giá trị của con người trong quy trình tự động hóa

Một điểm then chốt trong lập luận của tòa án là: dù AI có thể thực hiện các tác vụ lặp lại, nhưng vai trò giám sát, điều phối và đảm bảo an toàn cho đầu ra của hệ thống vẫn là điều kiện tiên quyết. Việc tự động hóa một phần quy trình không thể trở thành lý do để xóa bỏ hoàn toàn vị trí con người. Đặc biệt, đề xuất giảm lương từ 25.000 xuống 15.000 nhân dân tệ của công ty bị đánh giá là thiếu thiện chí và không có tính thương lượng hợp lý.

Trách nhiệm tài chính: Ai gánh rủi ro khi công nghệ thay đổi?

Vụ việc của Zhou không đơn lẻ. Trước đó, cơ quan lao động Bắc Kinh cũng từng xử lý trường hợp của nhân viên họ Liu, người bị sa thải khi công ty chuyển sang thu thập dữ liệu bằng AI. Điểm chung ở đây là các doanh nghiệp đang cố tình đẩy toàn bộ rủi ro của quá trình đổi mới công nghệ sang vai người lao động.

Dưới góc độ quản trị rủi ro, khi một doanh nghiệp lựa chọn một công nghệ mới để tối ưu hóa lợi nhuận, họ phải chấp nhận chi phí đi kèm. Theo phân tích từ NPR, việc thay thế lao động có thể là xu thế, nhưng về mặt pháp lý, đó là một quyết định quản trị. Mà đã là quyết định thì phải đi kèm nghĩa vụ tài chính, cụ thể là các gói bồi thường thỏa đáng nếu không thể sắp xếp công việc mới cho nhân sự.

Định hình lại luật chơi việc làm trong kỷ nguyên số

Phán quyết từ Hàng Châu cho thấy một hướng đi quyết liệt hơn so với các khu vực khác. Trong khi Đạo luật AI của EU hay các chỉ thị từ Nhà Trắng (Mỹ) chủ yếu tập trung vào an toàn và phân loại rủi ro công nghệ, thì hệ thống tư pháp Trung Quốc đang trực tiếp can thiệp vào quyền lợi kinh tế của người lao động.

Thay vì sa thải, tòa án khuyến nghị doanh nghiệp nên đầu tư vào Reskilling (đào tạo lại kỹ năng). Mục tiêu là nâng cấp nhân sự từ những công việc thực thi đơn thuần sang các vị trí quản lý AI, phân tích chiến lược hoặc xử lý các tình huống phức tạp mà máy móc không thể đảm nhiệm. Đây chính là mô hình “lợi ích kép”: doanh nghiệp có năng suất từ AI, còn người lao động có giá trị nghề nghiệp cao hơn.

Góc nhìn chuyên gia: Cuộc chiến giữa AI và con người không nên là cuộc chiến sinh tồn, mà phải là cuộc chiến về hiệu suất. Doanh nghiệp không thể hưởng trọn thành quả từ AI trong khi đẩy người lao động vào ngõ cụt. Sự bền vững của một công ty công nghệ không nằm ở việc họ cắt giảm được bao nhiêu nhân sự, mà ở việc họ nâng tầm đội ngũ con người để điều khiển AI hiệu quả đến mức nào.

Liệu các doanh nghiệp tại Việt Nam có đang áp dụng AI một cách nhân văn, hay cũng đang dùng nó như một “cái cớ” để tối ưu hóa chi phí nhân sự? Hãy chia sẻ quan điểm của bạn dưới phần bình luận.